Formatie

Op deze pagina vindt u alle informatie over de formatie van een nieuw kabinet. Wie benoemt de informateur? Wat staat er in een regeerakkoord? Wat is de rol van de Koning in de formatie? Wat is het verschil tussen het kabinet en de regering?

De procedure rondom de formatie is voornamelijk gebaseerd op ongeschreven staatsrecht en gewoontes. In de Grondwet staat alleen het begin en het einde van de formatie beschreven: het ontslaan van het oude kabinet en het benoemen van het nieuwe kabinet door het staatshoofd. Hierdoor kan de procedure elke formatie weer anders zijn.

Sinds 2012 heeft de Tweede Kamer het initiatief bij de formatie. Voorheen lag dit initiatief bij het staatshoofd. Deze beschrijving is daarom gebaseerd op het formatieproces in 2012.

Formatieproces:

maart 15

Dag van stemming

De Kiesraad heeft 15 maart 2017 vastgesteld als dag van stemming voor de Tweede Kamerverkiezingen.

maart 15

Officiële bekendmaking verkiezingsuitslag

Het centraal stembureau (de Kiesraad) stelt de officiële uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen vast in een openbare zitting op 21 maart 2017. Het proces-verbaal van deze zitting wordt op de website van de Kiesraad geplaatst.

 

Op basis van de processen-verbaal (papieren verslagen van de uitslag) van de hoofdstembureaus berekent de Kiesraad handmatig de zetelverdeling op partijniveau. De uitslagen worden daarnaast met ondersteuning van een rekenhulpmiddel doorgerekend op kandidaatsniveau. Na de verdeling van (rest)zetels over partijen stelt de Kiesraad vast welke kandidaten zijn gekozen. Zie onze overzichtspagina voor een overzicht van alle Kamerleden.

maart 15

Verkenner

De verkenner wordt de dag na de verkiezingen door de fractievoorzitters benoemd. De verkenner voert gesprekken met alle politieke partijen om het debat in de Tweede Kamer voor te bereiden.

 

In 2012 was de verkenner huidig demissionair minister Henk Kamp. Hij onderzocht de wensen van alle fractievoorzitters met betrekking tot mogelijke coalities, informateurs en het regeerakkoord en schreef daarover een verslag.

maart 15

Installatie nieuwe Tweede Kamer

Op donderdag 23 maart 2017 om 13:00 uur wordt de tijdelijke voorzitter van de Tweede Kamer beëdigd die vervolgens de nieuwe Tweede Kamerleden beëdigt. Tijdens de installatie van de nieuwe Tweede Kamer kunnen Kamerleden zelf kiezen of zij de eed of de belofte willen afleggen.

 

Wanneer een Kamerlid kiest om de eed af te leggen, steekt hij/zij de twee voorste vingers van zijn rechterhand aaneengesloten op om vervolgens de volgende woorden uit te spreken: “Zo waarlijk helpe mij God almachtig.” Wanneer een Kamerlid kiest om de belofte af te leggen, spreekt hij of zij de woorden: “Dat beloof ik.”

maart 15

Debat verkiezingsuitslag in Tweede Kamer

Uiterlijk een week na de installatie van de nieuwe Tweede Kamer debatteert de Kamer in plenaire zitting over de verkiezingsuitslag. Het debat staat voor 28 maart 2017 op de agenda. Het doel van dit debat is om een of meerdere informateurs aan te wezen en deze een specifieke opdracht mee te geven. Dit is vastgelegd in het Reglement van Orde van de Tweede Kamer (artikel 139a).

 

Daarnaast wordt ook een besluit genomen over de manier waarop de Koning wordt geïnformeerd over de kabinetsformatie, maar dit is niet vastgelegd.

maart 15

Informateur

Een informateur krijgt een specifieke opdracht van de Tweede Kamer. Hij of zij onderzoekt of het mogelijk is om een coalitie te vormen naar aanleiding van de verkiezingsuitslag. Ook onderzoekt een informateur met welke politieke partijen dit mogelijk is en welke problemen daarbij overwonnen moeten worden.

 

Een informateur is meestal iemand die zijn sporen in de politiek heeft verdiend. Denk bijvoorbeeld aan de voorzitter van de Eerste Kamer of een Commissaris van de Koning. Het is gewoonlijk om iemand te benoemen die voldoende gezag heeft opgebouwd en, bij voorkeur, boven de politieke partijen staat. In 2012 werd de verkenner (Henk Kamp) ook tot informateur benoemd.

 

Soms omvat de opdracht van de Tweede Kamer aan de informateur ook het opstellen van het regeerakkoord.

 

maart 15

Regeerakkoord

In een regeerakkoord staat wat de regering in de komende kabinetsperiode wil doen en bereiken. Daarover onderhandelen de desbetreffende fractievoorzitters onder leiding van de informateur(s). Afhankelijk van de opdracht van de Tweede Kamer, kan hiervoor een nieuwe informateur voor worden benoemd.

 

Als het regeerakkoord is opgesteld, moeten de Tweede Kamerfracties van de deelnemende partijen akkoord zijn. Zij kunnen nog commentaar leveren op het regeerakkoord, aanpassingen vragen of het akkoord verwerpen. Bij de meeste politieke partijen moet het partijcongres instemmen met het regeerakkoord.

maart 15

Formateur

De formateur wordt benoemd door de Tweede Kamer en heeft als taak een kabinet te vormen van ministers en staatssecretarissen. De formateur wordt meestal geleverd door de grootste partij in de coalitie. De ongeschreven regel is dat de formateur zelf minister-president wordt.

 

Elke coalitiepartner wil zo veel mogelijk ministers leveren en bij voorkeur op de meest belangrijk geachte ministeries. Belangrijke ministersposten zijn bijvoorbeeld Financiën en Buitenlandse Zaken. Er wordt dus door de formateur onderhandeld over deze verdeling van ministersposten. Wie krijgt welke portefeuille?

maart 15

Portefeuilleverdeling

De portefeuilles zijn de beleidsterreinen van de ministers en staatssecretarissen. De formateur zoekt mensen die mogelijk minister of staatssecretaris willen worden in het nieuwe kabinet. Bij het verdelen van de portefeuilles is de grootte van de fractie het uitgangspunt. In het algemeen levert de grootste partij zowel de minister-president als de meeste ministers, maar dit is niet vastgelegd.

 

Wanneer coalitiepartners niet tevreden zijn over de portefeuilleverdelingen, kunnen formaties mislukken. Het bewaren van een evenwicht tussen de coalitiepartijen is belangrijk voor het slagen van de formatie. Daarom kan de formateur besluiten om op een departement een minister van een partij te combineren met een staatssecretaris van een andere partij.

maart 15

Constituerend beraad

Zodra de nieuwe ministersploeg compleet is, komen de kandidaat-ministers bij elkaar in het ‘constituerend beraad’. Tijdens deze eerste ministerraad verklaren de ministers het eens te zijn met het regeerakkoord en worden de posten officieel verdeeld.

maart 15

Benoeming ministers

Ministers worden benoemd bij koninklijk besluit (Grondwet artikel 43 en 47). Het staatshoofd benoemt en beëdigt het nieuwe kabinet nadat het constituerend beraad heeft plaatsgevonden.

maart 15

Bordesscène

Nadat het nieuwe kabinet door het staatshoofd is benoemd en beëdigd, vindt er een fotomoment plaats. Onder koningin Beatrix was dit vaak op de trap naar het bordes voor het Paleis Huis ten Bosch in Den Haag.

maart 15

Regeringsverklaring

De minister-president leest in de Tweede Kamer de regeringsverklaring voor. Dit document is vastgesteld door het nieuwe kabinet en hierin staan de hoofdlijnen van het regeerakkoord. Ook legt de minister-president hierin verantwoording af over de formatie en voorziet de Tweede Kamerleden in een toelichting op het beleid.

 

Nog dezelfde dag, of uiterlijk de volgende dag, debatteert de Tweede Kamer over de inhoud van de verklaring. Doel van het debat is om formeel vast te stellen of een meerderheid van de Tweede Kamer vertrouwen in de nieuwe regering heeft. Elke fractie neemt hierin een positie tegenover het kabinet in.

 

Het is slechts één keer voorgekomen dat een kabinet direct na zijn aantreden viel. Dat was het vijfde kabinet-Colijn, in 1939. Het betreffende regeerakkoord was zonder inbreng van de politieke partijen samengesteld.

Veel voorkomende vragen en termen:

Wat is een verkenner?

Een verkenner voert gesprekken met de fractievoorzitters van alle politieke partijen die volgens de prognose van de verkiezingsuitslag minstens één zetel in de Tweede Kamer krijgen. De verkenner brengt vervolgens verslag uit tijdens een debat over de verkiezingsuitslag in de Tweede Kamer.

In 2012 was de verkenner Henk Kamp. Hij onderzocht de wensen van alle fractievoorzitters met betrekking tot mogelijke coalities, informateurs en het regeerakkoord. Edith Schippers (VVD) is deze keer benoemd tot verkenner van de kabinetsformatie.

Wat is een informateur?

Een informateur krijgt een specifieke opdracht van de Tweede Kamer. Hij of zij onderzoekt of het mogelijk is om een coalitie te vormen naar aanleiding van de verkiezingsuitslag.

Ook onderzoekt een informateur met welke politieke partijen dit mogelijk is en welke problemen daarbij overwonnen moeten worden. Soms omvat de opdracht van de Tweede Kamer aan de informateur ook het opstellen van het regeerakkoord.

Het is gewoonlijk om iemand als informateur te benoemen die voldoende gezag heeft opgebouwd en, bij voorkeur, boven de politieke partijen staat.

Wat staat er in een regeerakkoord?

In een regeerakkoord staat wat de regering in de komende kabinetsperiode wil doen en bereiken. Daarover onderhandelen de desbetreffende fractievoorzitters onder leiding van de informateur(s). Afhankelijk van de opdracht van de Tweede Kamer, kan hiervoor een nieuwe informateur voor worden benoemd.

Als het regeerakkoord is opgesteld, moeten de Tweede Kamerfracties van de deelnemende partijen akkoord zijn. Zij kunnen nog commentaar leveren op het regeerakkoord, aanpassingen vragen of het akkoord verwerpen. Bij de meeste politieke partijen moet het partijcongres instemmen met het regeerakkoord.

Wat is een formateur?

De formateur wordt benoemd door de Tweede Kamer en is verantwoordelijk voor de samenstelling van het nieuwe kabinet. De formateur wordt meestal geleverd door de grootste partij in de coalitie. De ongeschreven regel is dat de formateur zelf minister-president wordt.

Elke coalitiepartner wil zo veel mogelijk ministers leveren en bij voorkeur op de meest belangrijk geachte ministeries. Belangrijke ministersposten zijn bijvoorbeeld Financiën en Buitenlandse Zaken. Er wordt dus door de formateur onderhandeld over deze verdeling van ministersposten. Wie krijgt welke portefeuille?

Wanneer coalitiepartners niet tevreden zijn over de portefeuilleverdelingen, kunnen formaties mislukken. Het bewaren van een evenwicht tussen de coalitiepartijen is belangrijk voor het slagen van de formatie. Daarom kan de formateur besluiten om op een departement een minister van de ene partij te combineren met een staatssecretaris van een andere partij.

Wat betekent een demissionair kabinet?

Tijdens de formatie is het vorige kabinet demissionair. Een demissionair kabinet heeft haar ontslag ingediend bij het staatshoofd, maar dit ontslag is nog niet geaccepteerd. De formatie kan een tijdje duren en gedurende deze periode behandelt het demissionaire kabinet de lopende zaken. Gevoelige zaken worden controversieel verklaard en worden overgelaten aan het nieuwe kabinet.

Wat houdt controversieel verklaren in?

Rondom de verkiezingen is het gebruikelijk dat de Eerste en Tweede Kamerleden bepaalde politiek gevoelige onderwerpen ‘controversieel’ verklaren. Met het controversieel verklaren geeft het parlement aan dat het de behandeling van het voorliggende voorstel als dermate controversieel beschouwt dat het oordeel wordt overgelaten aan het parlement nadat zich een coalitie heeft gevormd.

Wat is een coalitie?

Een coalitie is een samenwerking tussen politieke partijen om een meerderheid in de Tweede Kamer te bereiken (76 of meer zetels).

Wat is het verschil tussen het kabinet en de regering?

Het kabinet bestaat uit alle ministers en staatssecretarissen. Dit is inclusief de minister-president, die Minister van Algemene Zaken is, maar exclusief het staatshoofd.

 

De regering bestaat uit het kabinet en het staatshoofd.

Wat wordt er bedoeld met een minderheidskabinet?

Een minderheidskabinet is een kabinet dat minder dan 76 van de 150 zetels in de Tweede Kamer heeft. Door middel van gedoogsteun kan een minderheidskabinet toch regeren.

Wat betekent gedoogsteun?

Gedoogsteun is de steun die oppositiepartijen in de Tweede Kamer geven aan een minderheidskabinet. Deze partijen zijn geen onderdeel van de regering, maar gedogen het kabinet.